Achter de spectaculaire uitspraken van Donald Trump over Groenland gaat een veel koelere en strategischere logica schuil dan op het eerste gezicht lijkt. Dit arctische gebied is het toneel van belangrijke militaire, economische en geopolitieke belangen, die centraal staan in de spanningen tussen de Verenigde Staten, Europa, Rusland en China. Tussen de regels door onthult deze kwestie vooral één ding: de werkelijke machtsverhoudingen spelen zich niet af op het ijs, maar op de markten en rond de geloofwaardigheid van de dollar.
Groenland is geen bevlieging
Telkens wanneer Groenland weer ter sprake komt bij een Amerikaanse president, reageren velen alsof we te maken hebben met een exotische bevlieging van Uncle Sam. In werkelijkheid is de belangstelling van de Verenigde Staten voor dit gebied al lang bestaande, consistent en vooral verbonden met een zeer klassieke machtslogica.
Historisch gezien beschouwt Washington Groenland als een natuurlijk verlengstuk van zijn strategische invloed in de Noord-Atlantische Oceaan en het Noordpoolgebied. Het bekendste voorbeeld dateert uit 1946, toen de regering-Truman al had voorgesteld Groenland van Denemarken te kopen, in een context waarin het Amerikaanse leger het eiland beschouwde als een sleutelpunt voor de verdediging en de projectie naar de Noordpool.
Bron: Wikimedia
Tijdens de Koude Oorlog kreeg deze logica concreet vorm in de vorm van een Amerikaanse militaire aanwezigheid, bewakings- en verdedigingssystemen en een basis die een symbool werd (Thule, tegenwoordig Pituffik). Groenland was geen stuk ijs, maar eerder een voorpost op de kortste route tussen Noord-Amerika en het Sovjetgebied, met een direct belang voor de opsporing van raketten en de controle over het Arctische gebied.
Wat vandaag de dag verandert, is de relatieve waarde van deze kwestie in een wereld waarin de Arctische regio om drie redenen aan belang wint:
- Militair: in een rivaliteit tussen grootmachten worden gebieden die het mogelijk maken om te surveilleren, af te schrikken en militair op te treden, strategisch belangrijk;
- Economisch en logistiek: de geleidelijke openstelling, dankzij of juist als gevolg van het smelten van het ijs, van arctische routes en de belangstelling voor cruciale hulpbronnen verhogen de waarde van grondstoffen die dertig jaar geleden nog van ondergeschikt belang waren;
- Geo-economisch: Groenland is ook een gebied waar de vraag niet alleen luidt: “Wie bezit dit land?”, maar ook: “Wie mag er binnenkomen?”.
Peking heeft de afgelopen jaren geprobeerd zich te positioneren via investeringen en infrastructuur, bijvoorbeeld rond luchthavens en strategische activa. Wat opvalt, is dat veel van deze pogingen niet zijn geslaagd, juist omdat het duo Verenigde Staten/Denemarken (en de Groenlandse actoren) het risico hebben onderkend. Een rivaliserende macht zich op zo’n gevoelig punt laten vestigen, zelfs “via de economie”, betekent een verkapte strategische penetratie accepteren. Kortom, in mijn ogen is Groenland minder een stuk land om te kopen dan een toegangspunt om af te schermen.
Trump, of wanneer de logica van de deal botst met die van allianties
De situatie wordt explosief wanneer twee zaken worden vermengd: een reële strategische prioriteit (Groenland afschermen) en een onderhandelingsmethode “à la Trump”.
Het uitgangspunt past wellicht in de historische traditie van de VS, namelijk het veiligstellen van een strategisch knooppunt in de rivaliteit tussen de blokken. Maar de manier waarop – dreigementen, schokken, publieke druk en het gebruik van invoerrechten als wapen tegen bondgenoten – verandert de aard van het spel.
Concreet hebben de dreigingen met invoerheffingen tegen Europa, in combinatie met de kwestie Groenland, de afgelopen dagen een zeer eenvoudige interpretatie nieuw leven ingeblazen: Trump wil de machtsverhoudingen zo ver mogelijk opschroeven om een akkoord te bereiken, hoe symbolisch en gedeeltelijk ook. De markten zijn dit serieus gaan nemen, met reacties op de valutamarkten en discussies over een “Sell the American Exceptionalism”.
Het probleem is dat geopolitiek geen bilaterale vastgoedtransactie is.
- Politieke vernedering: het koppelen van handels- of tariefrelaties aan territoriale eisen is voor de Europese kant zeer moeilijk te aanvaarden, vooral voor Denemarken, dat de internationale soevereiniteit over Groenland bezit;
- Strategisch boemerangeffect: de Amerikaanse macht berust grotendeels op haar allianties. Deze verzwakken voor onmiddellijk gewin kan meer kosten dan het oplevert, vooral tegenover een China dat er dol op is het Westen verdeeld te zien;
- Verharding van standpunten: hoe publieker de druk, hoe kostbaarder het voor de tegenstander wordt om terug te krabbelen.
Bron: account van Donald Trump op Truth Social
Het geloofwaardige doel is geen gedwongen annexatie, die diplomatiek gezien te kostbaar en te riskant zou zijn en Peking in de kaart zou spelen. Het geloofwaardige doel zou een versterking van de Amerikaanse invloed zijn, om de Amerikaanse aanwezigheid juridisch en politiek veilig te stellen en zo elke Chinese toegang via infrastructuur en partnerschappen te verhinderen. Dit zou de toekomstige koers van Groenland voor de Amerikanen voorspelbaarder maken.
De dollar is de beperking, Europa is de hefboom, maar een onvolmaakte hefboom
Hier maken we de overstap van politiek theater naar de kille mechanica van de markten.
Het gebruik van invoerheffingen als wapen tegen Europese partners blijft niet zonder gevolgen voor de economie. Dit kan geïmporteerde inflatie veroorzaken of de waardeketens verstoren. Bovendien zullen investeringen in de Verenigde Staten als riskanter worden beschouwd, gezien de onzekerheid en mogelijke vergeldingsmaatregelen. Ten slotte zal dit het multilaterale handelskader verzwakken.
Aan de andere kant is er een structurele beperking, namelijk de dollar. De Verenigde Staten genieten een uniek voorrecht: de wereldwijde reservevaluta waarmee tekorten en schulden kunnen worden gefinancierd onder voorwaarden die vaak gunstiger zijn dan in welk ander land dan ook. Dit voorrecht hangt af van iets ongrijpbaars maar cruciaals: vertrouwen.
Wanneer de retoriek te chaotisch, te transactioneel of zelfs te dreigend wordt, leidt dit niet noodzakelijkerwijs tot een onmiddellijke ineenstorting. Een toename van het geopolitieke risico kan daarentegen wel microbreuken veroorzaken, zoals een grotere diversificatie van beleggingen. Zowel geografisch als wat betreft de soorten activa, zoals edelmetalen. Dit kan ook leiden tot een stijging van de financieringskosten op lange termijn en tot een grotere volatiliteit van de wisselkoersen, en daarmee tot binnenlandse politieke druk als de bevolking of de financiële markten te maken krijgen met hoge inflatie.
Europa is in dit verhaal niet slechts een toeschouwer, maar een belangrijke financiële speler. Recente schattingen maken melding van meer dan 10.000 miljard dollar aan Amerikaanse aandelen in Europese handen, om nog maar te zwijgen van het enorme aandeel op de obligatiemarkten. Dit creëert een vorm van potentiële invloed, ook al is het moeilijk om deze daadwerkelijk uit te oefenen zonder zichzelf in de voet te schieten. Denemarken heeft overigens besloten actie te ondernemen via het pensioenfonds AkademikerPension, dat zijn Amerikaanse obligaties wil verkopen.
Bron: Bloomberg
Trump kan dreigen, maar hij kan niet tot het uiterste gaan zonder rekening te houden met beide kanten van de medaille. Ten eerste houden kiezers niet van inflatie of onzekerheid, en profiteren beleggers (of men dat nu wil of niet) van de stijging van de financiële markten. Ten tweede neemt de manoeuvreerruimte af als de langetermijnrente te snel en te sterk stijgt, als de dollar verzwakt of als de buitenlandse vraag te snel diversifieert.
Dat is de reden waarom deze rumoerige periodes vaak eindigen met een afgedwongen concessie (ook al is die symbolisch) en een risicopremie (met betrekking tot investeringen in de VS) die nooit helemaal tot nul terugkeert.
En Europa in dit alles? Juridisch gezien maakt Groenland deel uit van het Koninkrijk Denemarken, maar strategisch gezien weet iedereen dat de beslissing bij de Amerikanen ligt. Deze scheiding typeert onze tijd, waarin Europa weliswaar centraal blijft staan door zijn ligging en kapitaal, maar moeite heeft om een gezamenlijke strategie op te leggen.
Persoonlijk denk ik dat Trump Groenland niet wil kopen, omdat de Verenigde Staten noch de middelen hebben om een nieuwe staat aan te kopen, noch de tijd om ter plaatse alles op te bouwen. Het doel is om de controle te krijgen over de infrastructuur en het militaire toezicht, een soort economisch en militair protectoraat.
Over het algemeen bevinden we ons in een fase van positionering waarin iedereen opties veiligstelt, toegangspunten afsluit, verhalen voorbereidt en de grenzen van de rode lijnen test onder het mom van onevenredige acties of absurde uitspraken.
Zowel in de geopolitiek als in de financiële wereld is tijd winnen wanneer de onzekerheid toeneemt soms de meest waardevolle hulpbron, en dat is wat Trump probeert te doen.
